Tơ tằm là một loại nguyên liệu rất đặc biệt, chỉ từ kén tằm ta có thể tạo ra được rất nhiều các loại sợi khác nhau (sợi thô, sợi mịn, sợi bóng, sợi xốp, sợi cứng, sợi mềm …). Từ đó kết hợp với nhiều kiểu dệt, người xưa có thể tạo nên được rất nhiều loại vải như: sa, the, xuyến, quế, lụa, là, lĩnh, đoạn, gấm, sồi, nái, đũi …
Ở Việt Nam hiện có 2 loại kén chính là kén vàng và kén trắng. Kén vàng thường được nuôi trồng ở miền Bắc, còn kén trắng chủ yếu ở miền Trung, Nam.
Cả 2 loại kén này đều được cấu tạo từ 3 phần là phần vỏ, phần giữa, và phần lõi trong cùng.
Từ 3 phần này ta có thể tạo ra được các loại sợi:
– Sợi tơ gốc (sống, chín)
– Sợi tơ nõn (sống, chín)
– Sợi tơ nái (sống, chín)
– Sợi đũi
Nếu kéo sợi bình thường hay còn gọi là ươm tơ (tức là chỉ ngâm kén vào nước nóng rồi kéo, kéo kiểu này phần keo của kén tằm vẫn còn nguyên, nên khi kéo xong các sợi sẽ đều là sợi sống), thì phần vỏ kén sẽ kéo ra được sợi tơ gốc (sợi sống), sợi này không bóng, dày, thô, và rất cứng. Sợi tơ gốc sống khi nấu chín (tức là sợi tơ được hầm trong nước có độ pH cao trong nhiều tiếng để loại bỏ lớp keo) sẽ nở ra to hơn, sợi rất dày, hơi ánh nhẹ, với độ mềm và xốp cao giống sợi len. Sợi này thời xưa có thể được tận dụng dệt thành vải thô làm bao tải.
Phần giữa sẽ kéo được sợi tơ nõn (sợi sống), sợi này không bóng, nhưng mảnh và mịn, độ cứng ít hơn sợi tơ gốc sống. Sợi tơ nõn nếu nấu chín cũng sẽ nở ra, sợi to hơn chút, sợi rất mềm và óng mịn. Sợi tơ nõn chín chính là loại sợi để dệt các loại tơ tằm cao cấp như sa, the, lụa, là, lĩnh, đoạn, gấm.
Quá trình ươm tơ thủ công thường cần chập nhiều kén thành 1 tổ để kéo sợi, nên trong quá trình đó đôi lúc phần tơ nõn và tơ gốc của các kén trong 1 tổ sẽ bị lẫn vào nhau. Và nếu sợi tơ nõn có bị lẫn 1 ít tơ gốc sẽ được gọi là sợi nái. Sợi này là 1 loại sợi tơ nõn thô, đặc tính gần giống tơ nõn nhưng sợi sẽ to hơn, trên sợi cũng sẽ có nhiều đoạn nổi sần. Vải dệt từ sợi này có bề mặt bóng, nhiều xước ngang, chất vải dày dặn, thường được gọi là vải nái.
Còn phần lõi trong cùng của kén không ươm tơ được theo cách trên, phần này cùng với các kén bị rách, bị ố (cũng không dùng để ươm tơ bình thường được) thì sẽ được nấu chín luôn cả kén. Sau đó từ hỗn hợp kén chín đó mọi người sẽ vê lại kéo thành sợi đũi. Thế nên sợi đũi là kết hợp của tất cả các thành phần của kén tằm, thành ra sợi này có độ thô, và độ dày ở giữa sợi tơ gốc chín và tơ nõn chín. Sợi đũi hơi to, xốp, không bóng hoặc ánh rất nhẹ, nhìn qua khá giống sợi bông kéo tay. Sợi đũi khi dệt thành vải sẽ được loại vải dày dặn, có độ bền cao. Độ mềm và xốp của vải đũi cũng vừa phải, nên phù hợp để mặc hàng ngày. Đây cũng là 1 trong các loại vải chính của dân lao động xưa.
Đông Phong 